Ga naar hoofdinhoud

Bomen kappen, in hout bouwen en het klimaat redden!

foto: Rene de Wit

Eindelijk lijken de voordelen van houtbouw bij veel meer mensen door te dringen. Houtbouw stijgt in populariteit, enerzijds door de aandacht in bijvoorbeeld Tegenlicht – Houtbouwers, anderzijds gedreven door de maatschappelijke ontwikkelingen, als grondstoffenvraagstukken, klimaatverandering, isolatie-eisen en stikstofproblematiek. 

En dan hebben we het nog niet eens over: milieuvriendelijk bouwmateriaal, CO2 opslag, prefab voordelen, aanpasbaarheid, losmaakbaarheid en uiteraard het effect op onze gezondheid en welzijn.

En als ik dat maar weer eens vernoemd mag hebben je ziet dat aan hout, bossen en bomenkap ook veel emotie is. Er is groeiende onrust over het kapbeleid van bijvoorbeeld Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Die instanties geven aan dat het kappen juist gebeurt om de biodiversiteit te verbeteren en meer ruimte te geven voor planten en dieren die het moeilijk hebben en het hout gebruikt wordt. Aan de andere kant zijn er mensen die iedere gekapte boom zien als verloren natuur…

Mogen we bomen kappen en helpt dat de natuur en milieu?

Het is, om te beginnen, interessant om te zien dat de bossen in Europa de laatste 100 jaar met 30% zijn toegenomen. Volgens onderzoek van Richard Fuchs van de WUR heeft dit meer geopolitieke redenen: door de industrialisatie is er veel minder gebruik van hout, er worden geen huizen of schepen in hout gebouwd, er is grote migratie van het platteland naar de stad, weinig vruchtbare gronden in Oost-Europa en Rusland worden na de val van de Sovjet-Unie verlaten, voormalig akkerland wordt eerst grasland en vervolgens weer bos, na de WOII worden er veel bebossingsprogramma’s gestart, landbouw heeft minder oppervlakte nodig voor dezelfde hoeveelheid voedsel en tenslotte groeien de Scandinavische en Duitse bossen om aan de vraag naar hout te blijven voldoen.

Toename van bos in de afgelopen 100 jaar in Europa (copyright: Richard Fuchs)

Als we vervolgens naar de wetenschap kijken, vertellen Gert-Jan Nabuurs, hoogleraar Europese bossen aan de Wageningen Universiteit en prof. dr. ir. Bart Muys, Bosbeheer, KU Leuven en UGent, in de kern hetzelfde verhaal: investeren in bossen levert grote klimaatwinst op. Red je het klimaat door bomen te kappen?  is een fraaie TEDx van Bart Muys en eigenlijk de kern van de vraag over houtgebruik, bossen en CO2.

Koelen door water en fotosynthese

Allereerst weten we allemaal dat bomen een koelende werking hebben. Op een directe manier door het verdampen van water, denk maar aan het koele bos in de zomer, dat kan wel 5° schelen, bovendien hoe groter de boom, hoe meer lagen bladeren en diepere wortels, hoe beter de verkoelende werking. Vervolgens koelen de bomen ook indirect door hun fotosynthese, daardoor nemen ze CO2 op en koelen de aarde. Doordat bomen zich ook niet iedere jaar vernieuwen zoals gras of bloemen, accumuleren ze de CO2 in hun hout. Door bosgroei neemt de CO2 opslag dus toe, hoe meer bomen/hout, hoe meer CO2 opslag. Die komt pas vrij bij omvallen en verrotten of natuurlijk ontbossing.

Tot zover is de emotie dus terecht, zou je denken. Grote bomen laten staan en geen enkele boom kappen voor een zo groot mogelijk koelend vermogen en zoveel mogelijk CO2 opslag. Dus vergeet het maar… geen hout winnen en geen houtbouw…


Echter vergeten we daarbij twee zaken:

1. het regeneratieve vermogen van de natuur: als je een boom weghaalt, groeit er een nieuwe die dus wederom CO2 opslaat. De hoeveelheid bos/bomen/CO2 mag echter niet verminderen.

2. Hout, of dus CO2, dat je uit het bos haalt, moet je langdurig opslaan, in gebouwen bijvoorbeeld.

CO2 uit duurzaam beheerde bossen. opslagen in gebouwen. maakt dat er steeds meer CO2 uit de atmosfeer gehaald wordt (copyright: ORGA Architect)

Onder deze eenvoudige voorwaarden is het dus juist goed om hout uit het bos te halen, daarmee slaan we alleen maar meer CO2 mee op en kunnen we dus wel degelijk het milieu helpen door hout te gebruiken! Wel willen natuurlijk geen ontbossing, kaalslag of achteruitgang van de biodiversiteit, dus moeten we een drietal aspecten in het oog houden: bosbehoud, behoud mineralen en grondstoffen bos en uitbreiding bosareaal

Bosbehoud en veel meer natuurlijke bossen

Het voorkomen van ontbossing, in Europa, maar ook zeker in de tropen (we moeten ook op wereldschaal denken). Bestaande bossen moeten niet alleen behouden worden en duurzaam beheerd worden, maar we moeten veel meer naar natuurlijke bossen. Productiebossen leveren monoculturen, waar alleen maar naaldbomen groeien. Dat zijn ideale broedplaatsen voor de schorskever, ook wel bastkever. Die legt eitjes in het zachte weefsel en de larven graven al etend een gangenstelsel, waardoor water- en voedseltoevoer grote schade oploopt, de boom droogt uit en sterft. Van belang is dus meer diversiteit aan brengen, zoals loofbomen, als eiken en beuken, of coniferen uit het Middellandse Zeegebied.

Bovendien moeten bossen zich kunnen verjongen. De natuur zelf verjongt bossen juist door bosbranden. Nu is het probleem dat we èn niet meer kappen èn de bosbranden haar gang niet meer laten gaan. Bossen worden oud, er treedt nauwelijks verjonging op en oudere bomen groeien slecht door het verdichten van de bodembedekking.

Gert-Jan Nabuurs schrijft dat verjonging juist soortenrijkdom versterkt en houtproductie stimuleert. Natuurlijk geen kaalkap, maar in verarmde systemen van oud bossen kan je groepen bomen opnieuw inplanten en soms misschien een lichte dunning of een groep kappen. Bomen/hout uit de bossen halen is juist goed voor een gezond en levend bos.

Behoud mineralen en bouwstoffen van het bos

Met het exporteren van hout uit het bos nemen we natuurlijk ook veel andere stoffen mee, zoals mineralen (voornamelijk stikstof, fosfor, kalium, calcium en magnesium). Bij een omgevallen boom, blijven die natuurlijk in het bos. We moeten dus niet alleen juichen bij de export van CO2, maar er alert op zijn dat we het bos niet uitputten omdat we ook andere grondstoffen afvoeren. CO2 vangt de boom uit de lucht, dus dat blijft voorradig. Het mineralengehalte van hout is gelukkig heel laag in vergelijking met bladmateriaal, twijgen of schors. Het verwijderen van dikke bomen leidt tot geringe export van mineralen. Kappen en afvoeren in de winter zonder de bladeren, daarnaast de wortels en takhout in het bos laten en tenslotte het ontschorsen in het bos zijn maatregelen die de mineralenexport minimaliseren. Aan de andere kant worden mineralen in het bos ook wel wat aangevuld, enerzijds door neerslag, anderzijds door verwering van kleimineralen, met de opmerking dat laatste nauwelijks gebeurd in zandbodems. Bij het onttrekken van hakhout voor de energiebehoefte dient er wel gecompenseerd te worden door bv as terug in het bos te brengen.

Het onderzoek van de ecologisten Jean-Francois Basting en Tom Crowther (Swiss Federla Institute of Technology, Zurich), waarin onderzocht is op welke plekken bos aangeplant kan worden.

Bos uitbereiding, 10 miljard bomen

We zien in de wereld dat er diverse grootschalige bosplant programma’s opgezet worden. In China zijn zo’n 60.000 Chinese soldaten ingezet om bomen te planten in Hebei, een uitgestrekt gebied rond Peking, ongeveer zo groot als Ierland. De soldaten zullen hier zo’n 6,66 miljoen hectare aan nieuw bos planten. De bedoeling is dat tegen 2020 35 procent van Hebei uit bos bestaat. In 2011 kondigde China al aan om in 2020 26 miljard bomen geplant te hebben. India heeft verschillende nationaal gecoördineerde programma’s opgezet voor herbebossing, zoals Campa en de Green India Mission. Doel is 5 miljoen hectare nieuw bos te planten en nog eens 5 miljoen hectare aan uitgedund bos te herstellen. In totaal moeten er voor 2030 zo’n 10 miljard bomen bijkomen. Daarnaast zien we programma’s in Afrika, zoals onlangs in Ethiopië of natuurlijk de Great Green Wall.

In Europa hebben we ‘The Bonn Challenge 2011’. Een inspanning, geïnitieerd door Duitsland en de IUCN (Internationale Union for Conservation of Nature), om 150 miljoen hectare ontbost en gedegradeerd land in Europa en de wereld in 2020 en 350 miljoen hectare in 2030 opnieuw in te planten, zeker 43 landen doen mee. En onlangs kwam Frans Timmermans met zijn Europese Green Deal, dat omvat het plan om twee miljard bomen te planten in Europa. Uiteraard zullen we ons best moeten doen om de vernietiging van de oerwouden in Brazilië te stoppen, anders is het dweilen met de kraan open…

Conclusie: niet praten maar poetsen!

De conclusie is helder: laten we zorgvuldig bomen kappen, in hout bouwen en het klimaat de goede kant op helpen! Dus niet praten maar poetsen, snel veel bomen planten en veel meer in hout bouwen om de CO2 voor lange tijd op te slaan!

De kringloop van hout en CO2 (copyright ORGA architect)

Oké, en nu alles vergeten wat hierboven staat en investeren in Climeworks! Deze mensen hebben de gouden oplossing: we maken van heel veel CO2 producerende metalen een mechanische boom die CO2 uit de lucht vangt… daadwerkelijk hilarisch geniaal…

Daan Bruggink ontwerpt vanuit de overtuiging en biophilic visie dat je met natuurlijke herbruikbare materialen niet alleen prachtige duurzame architectuur kunt creëren maar ook zorgt voor een organische balans waarin mensen, flora en fauna optimaal kunnen leven, wonen en werken. Waarbij zijn favoriete bouwwijze uiteraard houtbouw is. Bruggink is eigenaar van Architectenbureau ORGA in Nijmegen


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Word nu abonnee van Houtwereld of Het Houtblad. Abonneer