InsectDetect houdt beestjes buiten de grens

Met de klimaatverandering neemt de kans op invasieve exoten toe. Dat geldt ook voor houtinsecten. Om houtinsecten te weren is handzame apparatuur nodig die ook door leken, zoals douanebeambten, te bedienen is. Het project InsectDetect van het Duitse Fraunhofer Instituut voor Houtonderzoek en het Nederlandse SHR toont aan dat akoestische detectie werkt én werkbaar is.

Over invasieve exoten is de laatste tijd nog wel eens wat te doen. Denk aan de Japanse duizendknoop of de rode Amerikaanse rivierkreeft. Maar ook met hout komt wel eens een ongewenste gast ons land binnen zoals Aziatische loofhoutboktorren.

Dat is een niet te onderschatten probleem, zo zullen de mensen in Almere en Winterswijk kunnen bevestigen, die in 2010 en 2012 bij zulke gevallen van ‘import’ betrokken raakten. De uitvlieggaten van de Oost-Aziatische boktor (Anoplophora chinensis) en de Aziatische boktor (Anoplophora glabripennis) werden daar waargenomen in bomen.

Omdat het Europese ‘quarantaine-insecten’ zijn, die zich op veel verschillende bomen kunnen ontwikkelen, moeten in zulke gevallen extreme maatregelen worden genomen om ze onmiddellijk uit te roeien. In het geval van Almere zijn in een straal van 100 meter alle bomen verwijderd en onderzocht en in een straal van een kilometer alle bomen en struiken gecontroleerd. Daarna bleef het gebied nog vier jaar onder toezicht van de NVWA. Probeer je eens voor te stellen hoe dat gegaan is, toen schade door deze boktorren gevonden werd bij een boomkwekerij in Boskoop.

Hoe komen de beestjes in Nederland

Maar hoe komen zulke beesten dan hier? Voor deze specifieke boktorren geldt dat dat vaak gaat via reeds besmette boompjes die we importeren uit bijvoorbeeld China. De Aziatische boktor is hier ook eens terechtgekomen als larve in verpakkingshout van een zending natuursteen. Behalve deze boktor zijn er nog meer insecten die zich met verpakkingshout kunnen verspreiden over de wereld. Zo hebben ze in Australië geen houtwespen en zijn ze heel streng om te voorkomen dat die daar binnen komen. Een belangrijke bijdrage wordt in deze geleverd door de ISPM15, die voorschrijft dat verpakkingshout op een bepaalde manier behandeld moet zijn, zodat er geen levende insecten(larven) in kunnen zitten. Maar behalve verpakkingshout wordt er echter nog veel meer hout over de wereld getransporteerd. Wat kun je daar dan mee?

InsectDetect spoort boktor op

Dat was precies de vraag, die het Fraunhofer Instituut voor Houtonderzoek in het Duitse Braunschweig voor ogen had met haar project ‘InsectDetect: ‘Detectie van actieve schade-insecten in de houthandel’. Het internationale handelsverkeer is enorm en met de klimaatverandering in het achterhoofd wordt de kans alleen maar groter dat dergelijke meegelifte insecten zich in Duitsland zouden kunnen vestigen, met alle gevolgen van dien. Met subsidie via de Duitse ‘Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe’ werd in dit project een methode ontwikkeld om partijen hout te kunnen beoordelen op aanwezigheid van actieve houtaantastende insecten.

Eén onderdeel daarvan was het opstellen van een handleiding voor de eerste, visuele beoordeling van partijen hout. Je kunt niet alle inkomende hout controleren, dus is er een zeer uitgebreide beschrijving gemaakt van zichtbare aspecten, die je kunt gebruiken om te beoordelen of een partij verdacht is of niet.

Een tweede belangrijk onderdeel van het project was de ontwikkeling van een methode om activiteit van dergelijke insecten in hout aan te tonen door middel van akoestische detectie. Omdat het Nederlandse SHR (Stichting Hout Research) hier al sinds 2007 mee bezig is, zowel in het laboratorium als in de praktijk, kreeg SHR de uitnodiging om als tweede partner in het project deel te nemen. Er is een kleine kamer ontwikkeld, waarin het activiteitonderzoek zonder veel storing van omgevingsgeluid kan plaatsvinden.

Houtinsecten weren met akoestische detectie

Fraunhofer heeft zelf veel laboratoriumonderzoek gedaan met een vier-kanaals-installatie voor meting van Acoustic Emission (AE), geluid dat zich in materialen verspreidt als trillingen. ‘Vier-kanaals’ betekent dat je met 4 sensoren (= op 4 plaatsen) tegelijk kunt meten. Afhankelijk van de sensoren die je gebruikt, kun je meten in het hoorbare gebied of, zoals in dit geval, in het ultrasone gebied bij frequenties van ca. 50 – 300 kHz.

In het onderzoek van Fraunhofer zijn vooral metingen gedaan aan hout dat geïnfecteerd was met larven van de huisboktor (Hylotrupes bajulus) of van de spinthoutkever (Lyctus sp.) en met niet-aangetast hout als referentie. Later in het project konden ook nog metingen worden gedaan aan stukken boomstam met daarin larven van de Aziatische boktor – uiteraard wel onder quarantaine-omstandigheden.

Met de meest geschikte instellingen zijn diverse praktische onderzoeken gedaan om te bezien of de resultaten van de (één-kanaals-) SHR Woodworm Detector overeen zouden komen. Zo zijn in Duitsland gelijktijdig grote sluitbalken van graandrogers beoordeeld en de dakbalken van een architectenbureau. Allebei met (vermoede) aantasting door huisboktor. In alle gevallen bleek met beide apparaten de aantasting actief. SHR gebruikt de Woodworm Detector al vele jaren. Deze is gebaseerd op een termietendetector uit Amerika, maar bleek na gedegen onderzoek ook te werken voor houtaantastende insecten als boktor, bonte knaagkever en houtworm. Belangrijk is vooral de temperatuur van het hout. De koudbloedige beestjes worden actiever bij stijgende temperaturen.

SpotWave

Tijdens het project van Fraunhofer en SHR ontwikkelde de leverancier van de ‘grote’ AE-installatie een kleine één-kanaalsversie, spotWave genaamd. Deze bleek relatief eenvoudig te hanteren via een app op een mobiele telefoon en is meegenomen in het verdere onderzoeksprogramma. Onder andere bij SHR zijn vergelijkende laboratoriumproeven gedaan met meerdere houtaantastende insecten en bij verschillende temperaturen. Met de spotWave is – na enige vertraging door corona – als laatste onderdeel ook praktijkonderzoek gedaan, mogelijk gemaakt door Huyskamp’s Fijnhouthandel in Zwolle.

Conclusies InsectDetect

De belangrijkste conclusie uit het eindrapport is (nog eens) dat actieve aantasting door houtborende insecten is aan te tonen met AE-metingen. Daarvoor zijn de twee kleinere één-kanaals-apparaten het meest handzaam. Samen met de opgestelde handleiding geeft dat controleurs goede mogelijkheden om partijen hout op dit aspect te beoordelen en op die manier mogelijke import van aangetaste partijen te voorkomen.

Nog mooier zou zijn om te proberen of je op deze manier ook geïmporteerde besmette boompjes kunt opsporen. Voorkómen is immers beter dan genezen.

Tekst: Jos Creemers, projectleider houtaantasting SHR. Foto’s: SHR

Lees ook: