Houten bogen van allerlei houtsoorten

Er is veel vrijheid in hoe een houten boog er uit mag zien, bijvoorbeeld om aan wedstrijden mee te doen. Jan van der Veen maakt ze dan ook in alle soorten en maten en van allerlei houtsoorten. Het is de levensvulling van deze Makkumse architect.

‘Toen ik zo’n 4 of 5 bogen gemaakt had, ben ik een website begonnen, zelfbogenmaken.nl. Daar deel ik sinds 2004 kennis en bied ik workshops aan. Het leverde direct veel reacties op. Later schreef ik het boek ‘Houtkoorts, zelf een handboog maken’. Jan van der Veen werkte jaren als projectarchitect. Toen hij met zijn vrouw naar Makkum verhuisde en hij het nieuwe huis, een pand uit 1850, had verbouwd, zocht hij een hobby.

‘Ik heb op mijn vijftiende al eens een boog gekocht. Een Koreaanse hybride: met een middenstuk van gelamineerd hout en kunststof werparmen. Ik genoot alleen al van de vorm terwijl hij aan de muur van mijn kamer hing.’ Met die boog werd hij lid van Handboogschutterij Odulphus in Stavoren, van dergelijke clubs zijn er in ons land ongeveer 200. Hij zag er mooie volhouten bogen. Vaak longbows, aangeschaft in Engeland. Zou je zoiets zelf kunnen maken? ‘Begin deze eeuw was er op internet zo goed als niets over te vinden. Uiteindelijk vond ik een Amerikaans boek in vier delen, ‘The Traditional Bowyer’s Bible’. Die heb ik verslonden, waarna ik zelf bogen ging maken.’

Veel lokaal hout

Elke boog bestaat uit een ‘buik’, de kant die naar de schutter gekeerd is, en een ‘rug’ die van de schutter wegwijst. De kracht die de pijl zijn snelheid geeft, 100 tot 150 km per uur, komt van het terugveren van de boog. ‘Aan de buikkant moet een boog serieuze drukkrachten opvangen, aan de rugkant moet hij veel trekkracht hebben. Een volhouten boog kun je daarom prima maken van essenhout, een soort die erg taai is. Maar veel lokaal hout is geschikt: taxus, iep, berk, moerbei, meidoorn. Ook erg goed zijn hickory en osage, twee sterke Amerikaanse houtsoorten. Maar je kunt ook verschillende houtsoorten lamineren.’ Hij laat een boog zien met een buik van massaranduba, een tussenlaag van gefineerd bamboe en een rug van een rechte bamboescheut. Het handvat is van purperhart, padoek en zebrano. Hij gebruikt ook graag ipé en blood wood voor de buik. Van der Veen levert bogen op bestelling. Een boog waar veel werk in zit kost 1000 euro. Maar hij levert ook zelfbouwpakketten vanaf 65 euro.

‘Een boog kun je maken uit een stam. Ik splijt die met bijl en voorhamer. Vooral essen splijt heerlijk. Maar van een stevige rechte tak kun je ook een boog maken. Of van planken. In alle gevallen is het belangrijk dat de nerf volledig doorloopt, vooral aan de rugkant wil je het liefst één groeilaag. Bij planken lukt dat natuurlijk zelden precies. Ik zoek de planken dan ook zorgvuldig uit, bij Houthandel Posthumus in Franeker, of bij de Amsterdamse of de Arnhemse Fijnhout Handel. Dan sta je daar stapels planken overhoop te halen. Soms vind je niets. Maar ze weten dat ik alles netjes terugleg.’

Bij het bogen maken zit de duivel in de details: ten eerste moet het hout, al grofweg in vorm gebracht met trekmes, beitel, rasp of vandiktebank, extreem goed gedroogd worden. Tot onder de 10 procent. Daarna vorm je hem verder met een rasp en schraper. Nadert de boog zijn eindvorm, dan moet hij ‘getillert’ worden. Van der Veen heeft er een ‘tillerbord’ voor gemaakt. De boog moet zo gelijkmatig mogelijk buigen. Dat geeft een goede krachtverdeling bij het schieten en voorkomt breuken.

Handbogen gelden, in tegenstelling tot kruisbogen, niet als wapen. Pijlen met snijdende punten wel. Daarmee wonnen de Britten de slag bij Azincourt tegen de geharnaste Franse cavalerie. Die geschiedenis maakt deel uit van de fascinatie. ‘Je kunt een boog sterker maken door de buik thermisch te harden. Ik doe dat nu met een elektrische verfbrander, maar de mensen uit de steentijd wisten dat vast ook al.’

Lees ook: