In het Gelderse vestingstadje Groenlo wordt bij Museum & Stoomhoutzagerij Nahuis hard gewerkt om de stoomketel weer in gebruik te nemen. De zaagmachine wordt er nu nog elektrisch aangedreven maar dit moet in de nabije toekomst weer op stoomkracht gebeuren. Uniek in Nederland.
Voor wie zagen jullie hout?
‘Voor iedereen die stamhout heeft en dat gezaagd wil hebben in planken. Particulieren, meubelmakers, kleine bedrijven. We hebben een nauwe relatie met Houtzagerij Kolkman die ons veel stamhout levert. Soms heeft de gemeente stammen voor ons. Maar we zagen niet meer op commerciële basis. Dat kan niet. Mensen moeten dus geen haast hebben,’ zegt Jan Scharenborg, één van de vrijwilligers van de Stoomhoutzagerij. ‘Opdrachtgevers betalen zaagkosten en dat is een van onze inkomstenbronnen. Naast de entreegelden van het museum en subsidies. We draaien hier namelijk honderd procent met vrijwilligers, zo’n 45 mensen. Iedereen neemt specifieke kennis en ervaring mee. En dat is ook nodig, want een stoomketel in werking stellen kan niet zonder een geldig diploma. Er gaat zo’n 11.000 liter water in de ketel. Dat water wordt verhit door de verbranding van hout totdat het stoom wordt. Stoom van ongeveer 170 graden Celsius. De stoomdruk is ongeveer 7 bar en met die kracht worden de twee zagen aangedreven. Gelukkig hebben we een aantal vrijwilligers hier die dat mogen doen.’
Maar de stoomketel staat nu buiten…
‘Dat klopt. De ketel uit 1915 moet de vereiste controles ondergaan in verband met het Warenwetbesluit Drukapparatuur (WBDA). Keuringsinstantie LRQA, de opvolger van het vroegere Stoomwezen, heeft al de nodige testen gedaan. Elke twee jaar vindt een visuele keuring plaats. Elke 40 jaar moeten er een aantal klinknagels uit worden geboord voor controle op haarscheurtjes. In dat proces zitten we nu en dat is ook de reden dat we de ketel naar buiten hebben gehaald’, zegt vrijwilliger Jan te Braake. ‘Er zijn al tien klinknagels uitgeboord en de klinknagelgaten hiervan zijn al op haarscheurtjes gecontroleerd. Ze zijn allemaal in orde. Nu is het wachten op de keuring van zo’n 30 andere klinknagelgaten. Veiligheid staat natuurlijk voorop. Als we hier onder stoomdruk gaan zagen moet het natuurlijk veilig zijn als mensen komen kijken. Dit kun je nergens anders in Nederland nog live zien. Gelukkig hebben we alle subsidies nu binnen en kunnen we daadwerkelijk met de herstelwerkzaamheden beginnen. Want naast de ketel moeten ook de ‘fundering’ van de ketel, de rookkanalen om de ketel heen en de schoorsteen gerestaureerd worden. Dat moet af zijn als de ketel klaar is. Uiteindelijk moet de ketel naar z’n oude plek terug.’
Het is een toeristische trekpleister?
‘Jazeker,’ zegt vrijwilliger Andre te Braake. ‘Onze horizontale zaag kunnen we elektrisch bedienen. De verticale werkt alleen op stoomkracht maar kan wel in één gang een hele boom aan. Helaas is het heel lastig om te zeggen wanneer we precies weer op stoom gaan zagen, we werken er met man en macht aan. De stoommachine drijft een as aan. Deze as loopt onder de vloer van de zagerij door en vanaf die as drijven de riemen de twee zagen aan plus een lier om de bomen naar binnen te slepen.’
‘In Groenlo, hier vlak bij, ligt een grote camping, Marveld. Daar krijgen we altijd veel publiek van. Daarnaast komen veel echte stoom- en machineliefhebbers langs, vanuit Nederland en Duitsland.’ Jan Scharenborg vult aan dat er gewerkt wordt aan plannen om van de stoomzagerij een nog interessanter uitje te maken. Zo staat een filmzaal op het verlanglijstje. ‘Nu al maakt houtdraaier Jan Kulsdom houten tolletjes met kinderen die de kinderen vervolgens zelf mogen kleuren. Om iets te laten zien van wat je met hout allemaal kunt maken. In de toekomst willen we graag een complete toeristische beleving bieden. Zo is er hier in Groenlo recent een oud treinstation in ere hersteld. We willen dat de locomotief tot hier gaat rijden. Ons motto is: ‘de stoomhoutzagerij is een herkenning voor ouderen en een belevenis voor jongeren.’
Hoe is de zagerij ontstaan?
‘Nahuis is voortgekomen uit een radmakerij die al in 1850 bestond. Om de karrenwielen te maken zaagden ze zelf het hout. In 1918 is de zagerij gemechaniseerd met een één-cilinder liggende stoommachine die gebouwd is in 1897. Raden maken we niet meer, maar de zagerij is bijna volledig in ere hersteld. Het is een Rijksmonument dus we moeten de renovatie heel zorgvuldig aanpakken. Museumstukken staan bijvoorbeeld in de oude houtdroogloods uit 1910 die ook volledig is gerestaureerd.’
Welke houtsoorten kunnen jullie zagen?
‘Eiken, lariks, douglas, beuken, berken, noten, soms een wilg. Van alles. Het is afhankelijk van hetgeen we aangeboden krijgen. Maar we zagen geen tropisch hardhout. Daarvoor is onze zaag niet geschikt. De zagen slijpen doen we hier ook zelf. En ook die ruimte is te bezichtigen. Net als de vele oude bewerkingsmachines die hier te zien zijn. Bijna allemaal nog in werking. Buiten staat bijvoorbeeld ook een malle jan, een door paarden getrokken kar die werd ingezet om gerooide stammen uit het bos te halen. Met ons resthout stoken we straks de stoomketel weer warm.’
Stoomzagerij Nahuis is beperkt open voor het publiek. De komende ‘draaidagen’ zijn 9 en 30 september. Tijdens de deze open dagen kunnen bezoekers over het terrein lopen en kijken in de houtzagerij, de ketelruimte, de houtloods, de slijperij, de gereedschapszolder en de radloods waar de stoomhoutzagerij is gestart. Er worden demonstraties gegeven in houtbewerking.
Update 2025:
Mis niets meer met Houtwereld in print of digitaal
Wil je voortaan geen vakinformatie meer missen? Zorg dan dat je elk exemplaar van Houtwereld ontvangt. Je kunt kiezen voor een compleet abonnement met magazine thuis in de brievenbus of voor een digitale variant. Je leest Houtwereld dan altijd en overal.
