Teak is om zijn bijzondere eigenschappen een geliefde houtsoort. Het beste teak komt uit Myanmar, maar de handel daarin is omstreden en import is sinds kort zelfs verboden door de EU. Watse Tigchelaar importeert plantage teak uit Java. ‘Legaliteit moet altijd voorop staan’, stelt hij.
Watse Tigchelaar (61) uit Lekkum, onder de rook van Leeuwarden, heeft één motto dat hij altijd toepast in zijn werk als houtimporteur. ‘Allereerst komt legaal en binnen dat kader zoek ik naar de beste kwaliteit.’ Tigchelaar heeft meerdere houtbedrijven waaronder de MOCompagnie (Mijn Oost-Indische Company, 2001) en Java Teak Trading (2020). Voor dit laatste bedrijf importeert hij plantage teak uit Java, Indonesië, waar hij uitsluitend zaken doet met het staatsbosbedrijf Perhutani.
Java Teak runt hij samen met James Owens. Tigchelaar stapte drie jaar geleden samen met Owens in het gat dat de voormalige teakspecialist Worldwood achterliet. De eigenaar daarvan, Ronald van Buren, verkocht in november 2020 zijn bedrijven aan TABS Holland. Dit waren groothandel Woodimex International en houthandel Maasstad Hout & Plaat. De teakhandel van Worldwood, ook eigendom van Van Buren, werd echter niet verkocht en hield op te bestaan. Van Buren beschikte met Worldwood (1965) over de grootste teakvoorraad van Europa. Jacht- en scheepsbouwers en andere klanten hadden er uitgebreide keuze uit allerlei afmetingen en kwaliteiten teakhout. Ronald van Buren staakte zijn activiteiten vanwege gezondheidsredenen.
Pakketeren op maat
Van Buren wees Tigchelaar op zijn agent voor Portugal, Engeland en Spanje, James Owens. ‘We hebben contact gezocht en samen willen wij met Java Teak Trading het gat opvullen dat door het stoppen van Worldwood is ontstaan. James werkte al 15 jaar samen met Worldwood en ik ben al sinds 2001 in de houthandel in Azië actief. We hebben onze kennis bij elkaar gebracht, met een absolute focus op teak.’
Dat is een relatief kleine maar zeer boeiende markt, volgens Tigchelaar. ‘Onze orderportefeuille is goed gevuld met gemiddeld een 40 ft container per maand. We worden alleen gelimiteerd door de beschikbaarheid van goede stammen. Wij pakketteren en selecteren op kwaliteit en maatvoering specifiek op verzoek van onze klanten. Bundels worden op kop-, en op lengtemaat gesorteerd. Zodat het daarna rechtstreeks naar de afnemers kan. Hierdoor hoeft de handelaar het hout net meer om te pakken.’
Tigchelaar werkte voor zijn start als zelfstandige handelaar twintig jaar voor Miedema Houtwaren, het latere Miedema Bouwmaterialen uit Leeuwarden. ‘Dat bedrijf deed destijds al veel in teak. We gingen jachtbouwers langs voor het lijstwerk, bochtjes en later ook met de totale snijpakketten voor de interieurs. Het bedrijf groeide fors waardoor we een eigen tak in Azië hebben opgericht en daar werd ik verantwoordelijk voor. Nog wat later kreeg ik de gelegenheid dat deel van het bedrijf over te nemen en dat heb ik in het jaar 2009 gedaan.’ Al die jaren had Watse Tigchelaar contact met Worldwood, als leverancier en afnemer. De houthandelaar zag zijn werk in 25 jaar tijd wel enorm veranderen. ‘Voorheen kochten we hout en liet ik dat verschepen naar Nederland. Punt. Nu bestaat een groot deel van onze activiteiten uit het bijeenbrengen van de juiste documenten. Het is enorm veranderd. Gelukkig met het nobele doel om de bossen in stand te houden. Daar ben ik natuurlijk zelf groot voorstander van.’
Plantage teak
Teak (Tectona Grandis) is een geliefde houtsoort bij meubelmakers, maar wordt vooral gebruikt door jachtbouwers. De bodem van het groeigebied van de bomen bevat silica en dit levert een olieachtige houtsoort op. Die nauwelijks schimmelt of rot. Het hout is stroef en – belangrijk op een jacht – wordt niet heet onder de blote voeten. Groeigebieden zijn Myanmar/Birma, Indonesië (voornamelijk aangeplant op Java). Verder India, Thailand, Indochina, tropisch Afrika (aangeplant) en tropisch Amerika (aangeplant). In de cultuurbossen op Java worden teakbomen minder lang en minder dik dan in de bossen in Myanmar. Op de plantages in Java gaat het om diameters van 40 tot 60 centimeter. ‘Teak van 60 cm doorsnede heeft daar circa 120 jaar voor nodig.’ In Myanmar komen – onder de meest gunstige omstandigheden – stammen voor met lengtes tot 35 tot 40 meter en diameters die de meter passeren.
Teak in de rechtbank
Twee Nederlandse houthandelaren zijn in december 2022 in de allereerste strafzaak op basis van de EUTR, de Europese Houtverordening, veroordeeld voor de handel in teak uit Myanmar. Ze kregen respectievelijk 240 en 90 uur taakstraf. Ook is een voorwaardelijke geldboete opgelegd van 50.000 euro. De handelaren hebben zich volgens de rechter niet voldoende ingespannen om het risico van illegale houtkap – van in dit geval teakhout uit Myanmar – uit te sluiten. De eindgebruikers, de jachtbouwers, bleven buiten schot. De twee veroordeelden hebben in 2018 en 2019 teak uit Myanmar geïmporteerd via Tsjechië. Dat was nog voor de EU- sanctie die in de zomer van 2021 werd opgelegd. Maar al in 2013 voerde de EU wetgeving in (EUTR) die houtbedrijven verplicht alleen nog hout te importeren waarvan voldoende aannemelijk is dat het niet illegaal is gekapt. Als dat niet duidelijk is, of er zijn signalen dat er sprake kan zijn van illegale ontbossing, dan mag het hout Europa niet in. In 2017 concludeerde de EU dat teak uit Myanmar per definitie niet aan de EUTR voldoet, mede vanwege de hoge mate van corruptie binnen de overheid van Myanmar.
De veroordeelde houthandelaren willen in hoger beroep.
Sancties EU
Maar teak uit Myanmar is op z’n minst omstreden of complex te noemen. Sinds de zomer van 2021 gelden er specifieke EU-sancties tegen het bedrijf Myanmar Timber Enterprise (MTE). Het is verboden direct of indirect transacties aan te gaan met dit bedrijf, omdat het aanzienlijke inkomsten genereert voor de Myanmarese Junta. Staatsbedrijf MTE heeft een monopolie op de productie en export van teak uit Myanmar. Minister Hoekstra legde dit eerder dit jaar in de beantwoording van Kamervragen uit als een importverbod. ‘De EU heeft in juni 2021 MTE op de sanctielijst gezet. Aangezien dit staatsbedrijf de enige legale bron van hout uit Myanmar is, komt het sanctioneren van deze entiteit neer op een de facto verbod op het importeren van hout uit Myanmar.’ In dezelfde reeks Kamervragen stelt indiener de vraag waarom Italië, Polen en Tsjechië nog steeds voor miljoenen euro’s aan teakhout uit Myanmar importeren. Met daaropvolgend de vraag wat de minister kan doen om Nederlandse handelaren die deze lidstaten opzoeken op de vingers te tikken. Daarop stelt Hoekstra dat ‘bedrijven zelf verantwoordelijk zijn voor het naleven van sanctiemaatregelen. Indien er aanwijzingen zijn dat sancties worden overtreden door Nederlandse bedrijven wordt er altijd door de douane onderzoek gedaan en waar nodig handhavend opgetreden, ook indien Nederlandse bedrijven in andere lidstaten sanctieregels overtreden.’ De minister voegt toe dat in de nieuw in te voeren EUDR aanvullende bepalingen staan om een gelijk handhavingsniveau in alle lidstaten te bevorderen.
Kwartiers zagen
‘Wij halen uitsluitend teak van Java en niet uit Myanmar. In Java doen we enkel zaken met Perhutani (FSC, Flegt)’, stellen Tigchelaar en Owens. ‘Perhutani brengt hout in op een auction. Dat is geen veiling in de letterlijke zin van het woord waarbij partijen tegen elkaar opbieden op stammen. Maar Perhutani laat ons weten wanneer en hoeveel stammen er beschikbaar komen. Soms is dat maar twee keer per jaar… Willen wij eind dit jaar teak hebben, dan moeten we daar in april bijvoorbeeld al voor inschrijven. Het directe contact met Perhutani wordt gedaan door een betrouwbare lokale partner die goed levelt met de overheid en een minder wit gezicht heeft dan wij. De aangekochte stammen gaan vervolgens naar een lokale zagerij waar ze kwartiers worden op gezaagd. Zo lopen de jaarringen als rechte lijnen over de planken. Wij gaan vervolgens persoonlijk naar de zagerij voor de selectie, dit doen we samen met een team van lokale mensen die voor Java Teak zagen en pakketteren. Spint, hart en onvolkomenheden worden eruit gefilterd. De draad moet mooi recht zijn. We halen met plantagehout kwartiers gezaagd lengtes tot circa 4 meter.’ Tigchelaar trekt de vergelijking met een koe. Iedereen weet dat het dier meer gehakt dan biefstuk oplevert. Maar iedereen wil biefstuk. ‘Aan ons de opgave om onze klantenkring zo op te bouwen dat we zowel biefstuk (QS Teak) als gehakt (FEQ Teak) kwijt kunnen. Lukt dat niet, dan klopt onze prijsbalans niet meer. We moeten ook dosse gezaagd hout en planken met een iets minder rechte draad verkopen.’ De stukken teak die overblijven na selectie worden opgespaard en in een FJL (Finger-Joined Laminated) product verwerkt.’
‘Ook eindgebruiker straffen’
De eindgebruikers van het hout van Java Teak Trading vormen dus een mooie mix van houthandelaren, scheepswerven en meubelmakers. ‘We hebben een distributeur (tussenhandelaar) in Nederland en in Engeland. Vandaar uit gaat het Java Teak naar de eindgebruikers. Hoewel wij niet aan de eindgebruiker leveren, houden we de wensen van de klanten wel nauwlettend in de gaten. Dat doen we via de tussenhandelaren. Zo peilen we wat de behoefte is van de eindgebruikers. Wensen ze planken van 29 mm dik? Of 32 mm? Wij zagen naar behoefte in. Onze klantenkring selecteert zichzelf, zij stellen legaliteit doelbewust voorop.’
Het verbaast Tigchelaar enigszins dat de grote jachtbouwers buiten schot blijven wanneer ze toch teak uit Myanmar verwerken. ‘De kleine houtimporteur wordt afgestraft (zie kader), in mijn ogen zou de hele keten strafbaar moeten zijn. Zeker als je er als overheid een serieuze zaak van wil maken. Als je nu nog teak uit Myanmar probeert te halen, heb je echter wel boter op je hoofd. Hoe mooi het hout ook is, je hebt de wetgever tegen je. En of ik het daar wel of niet mee eens ben, is een andere discussie, dat maakt geen verschil. Daarnaast telt voor ons het rentmeesterschap dat wij hebben op deze aarde ook mee. Perhutani beheert de plantages zorgvuldig, teelt jonge boompjes en herplant voldoende. Zo blijft het hout ook in de toekomst beschikbaar.’
De komst van de strenge Europese ontbossingswet EUDR ziet Tigchelaar dan ook met vertrouwen tegemoet. ‘Het plantage teak is volledig traceerbaar en er vindt voldoende nieuwe aanplant plaats.’ Telkens wanneer Tigchelaar in ons gesprek praat over teak uit Myanmar weegt hij zijn woorden voorzichtig af. Slikt soms wat in of neemt zinsdelen terug. ‘Ik weet dat het heel gevoelig ligt en dat sommige houthandelaren die nog steeds via sluiproutes teak uit Myanmar halen, denken dat ze in hun recht staan . Soms is het ook verleidelijk als je een bijzondere order kunt schrijven. Maar het is schadelijk voor de hele keten en ons imago. We moeten laten zien dat we bewuste keuzes maken rondom teak. Dan komen we er op de lange termijn sterker uit.’
